Przydomki przodków w Ziemi Liwskiej

Wojciech Połaski Wardzik z żoną Katarzyną, Połascy Pietrzak Antoni i jego synowie Leonard oraz Fabian – przodkowie Babci Ani w Herbarzu szlachty polskiej Uruskiego, t. 14.

Poszukiwanie przodków wśród mieszkańców Ziemi Liwskiej[1] nastręcza trochę problemów. Dość poważnym jest fakt, że wiele nazwisk w tej okolicy było bardzo popularnych. Rody rycerskie osadzane na północno-wschodnich rubieżach Mazowsza na początku XV niezwykle szybko rozrastały się[2]. Na podstawie zachowanych dokumentów z XVII wieku wynika, że odnotowywano już wtedy wśród szlachty liwskiej wielu mężczyzn noszących takie samo nazwisko i imię, jednocześnie mających ojców o identycznym imieniu. Dla odróżnienia poszczególnych rodzin stosowano wtedy dodatkową nazwę własną, jakby drugie nazwisko czy przezwisko – dziś mówi się o przydomku – przechodzącym na kolejne pokolenia.

Na ile popularność nazwisk w tym rejonie może być utrudnieniem w identyfikowaniu przodków, pokazują podsumowania dostępnych dziś spisów: rejestru pogłównego z 1676 r. dokonanego przez Leszka Zalewskiego w jego opracowaniach dotyczących Ziemi Liwskiej i Mirosława Z. Roguskiego, który analizował Lustrację Dymów Ziemi Liwskiej z 1790 r.

W przypadku naszych badań mamy do czynienia m.in. z najbardziej licznymi Roguskimi – wspominana już na naszym blogu Babcia Ania była z Roguskich. W 1676 r. na 680 rodzin szlacheckich w Ziemi Liwskiej 80 nosiło nazwisko Roguski. Ponad wiek później, w 1790 r. wśród wymienionych 945 rodzin były 84 noszące to nazwisko. Mama Babci Ani miała rodowe nazwisko Połaska. Było ono mniej popularne, w 1767 r. odnotowano zaledwie 8 rodzin o tym nazwisku, ale w 1790 r. już 23 rodziny.

Fragment indeksacji (geneteka.pl) z Ziemi Liwskiej dotyczący chrztów chłopców nazywających się Józef Roguski.

Najdalej w naszych poszukiwaniach dotarliśmy do 6xpradziadków Babci Ani, ale już na poziomie jej 3xpradziadków pojawiają się braki. Wynikają one m.in. z trudności z ustaleniem, z której z rodzin o danym nazwisku wywodzą się odnalezieni przodkowie. Wśród pochodzących z rodów rycerskich są przedstawiciele Wąsowskich, którzy liczyli w obu wymienionych spisach po 21 rodzin, Żelazowscy odpowiednio 12, a potem 24 rodziny o takim nazwisku. Żabokliccy w obu spisach występują w 13 i 28 rodzinach, Strupiechowscy 11 i 15 rodzinach, Rabi(a/e)ńscy 10 i 13, Skarzyńscy 12 i 16, Rowiccy 16 i 27, Ostasze w 1676 r. 13 rodzin itd. Stosunkowo mało było rodzin o nazwisku Orzechowscy, Zawadzcy – poniżej 10. Jeśli uświadomimy sobie jeszcze, że wtedy wielu dzieciom np. urodzonym w tym samym miesiącu nadawano te same imiona, sytuacja dodatkowo komplikuje się. Dziś jest to problemem dla genealogów, ale musiało też być dla żyjących wtedy naszych przodków skoro używali przydomków.

Dzisiejsi badacze historii swoich rodzin często na początku nie doceniają roli przydomków. Widać to m.in. przy indeksacji aktów metrykalnych. Jeszcze do niedawna przydomki były zazwyczaj pomijane. Zapewne wynikało to po części z tego, że indeksacje były robione na podstawie skorowidza. Jedynie w parafii liwskiej w skorowidzu uwzględniano przydomki, choć też nie zawsze. W przypadku tak popularnego nazwiska, jakim jest Roguski, odnalezienie przodków i ich bliskich, pomimo indeksacji lub dostępu do skorowidza, wymaga sprawdzenia wielu aktów. Indeksacja z uwzględnieniem przydomków znacząco ułatwia poszukiwania i odnajdowania pokrewieństw. Jest ona wielką pomocą, szczególnie, kiedy dostęp do starszych metryk z Ziemi Liwskiej, sprzed 1810 roku, jest bardzo utrudniony.

Warto ponadto pamiętać, że parafie Ziemi Liwskiej były bardzo blisko siebie położone, co też niejednokrotnie przyczyniało się do nieporozumień w kwestii przynależności danej wsi do parafii[3]. A i mieszkańcy nie zawsze udawali się do swoich parafii. Czego efektem bywają akty małżeństwa odnotowane nie w parafii panny młodej i nie w parafii pana młodego – kolejna trudność w poszukiwaniu przodków, kiedy trudno wejrzeć w oryginalne akta. Może to wynikać również z tego, że szlacheccy cząstkowi posiadacze ziemi miewali swoje majątki w kilku wsiach. Żeby prześledzić losy swoich przodków, trzeba bardzo dokładnie przeanalizować archiwalia pochodzące ze wszystkich okolicznych parafii. Nie da się ukryć, że przydomki mogą wtedy być bardzo pomocne.

Przydomki tworzono na wiele sposobów, część pochodziła od imienia któregoś z przodków, inne od pełnionej funkcji, lub jakiejś charakterystycznej cechy, niektóre od nazwy miejscowości, inne od herbu.

Przykłady przydomków przodków Babci Ani.

Do tej pory udało nam się ustalić wśród przodków Babci Ani takie przydomki:

Roguski – Papież, Pezik, Strzyż (Strzysz, Strzesz, Strzyrz), Marcinek?
Połaski (Poławski) – Borkowicz, Pietrzak, Sołda, Wardzik;
Żelazowski (Zielazowski) – Pękul (Penkul);
Orzechowski – Podgajnik;
Wąsowski – Gdak;
Żaboklicki – Łysinka;
Strupiechowski – Rucik;
Rabi(e/a)ński – Tośko.

***

[1] Wielkie litery są wyrazem sentymentu do ziemi przodków.
[2] Jędrzej Święcicki, autor Topografii, czyli opisu Mazowsza ( w oryginale Topographia sive Masoviae descriptio) wydanej po jego śmierci w 1634 r. pisał o ziemi liwskiej: „Pełno tu jest szlachty, która z przyczyny mnogiego potomstwa i podziału swych dziedzictw, mało będąc zasobną,– jedynie z ducha wolności i rycerskiej dzielności słynie.”
[3] Powodowało to m.in. spory o dziesięcinę.

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s