Wydział Filozoficzny Uniwersytetu Jagiellońskiego po reformie 1833 r. – Faculty of Philosophy at Jagiellonian University after 1833

Okładka „Statutu Organicznego Uniwersytetu Krakowskiego” z 1833 r.

W 1815 r. na Kongresie Wiedeńskim spotkali się trzej monarchowie car Aleksander I, cesarz Franciszek II i król Fryderyk Wilhelm III zainteresowani polskimi ziemiami, które wcześniej padły ich łupem. W nowej sytuacji po klęsce Napoleona odżyły zakusy trzech sąsiadów. Osiągnięcie kompromisu między aspiracjami zaborców nie było proste. Szczególne emocje budziła decyzja dotycząca Krakowa, wielowiekowej stolicy Polski. Ostatecznie 3 maja 1818 r. w efekcie porozumienia zaborców została podjęta decyzja, o utworzeniu Wolnego, Niepodległego i Ściśle Neutralnego Miasta Krakowa i jego Okręgu. Był to twór pozostający zależny politycznie i militarnie od zaborców. Eufemistycznie określano to jako „pozostawanie pod szczególną opieką Najjaśniejszych trzech Dworów Austryackiego, Pruskiego i Rossyjskiego”. Każdy z władców wyznaczył komisarza, który pilnował w Krakowie interesów swojego mocodawcy. W art. 6 dodatkowego traktatu postanowiono, że „żadna siła zbrojna nie będzie mogła być nigdy i pod żadnym pozorem tamże wprowadzona”.

Kiedy pod koniec listopada 1830 r. wybuchło powstanie skierowane przeciwko carskiej Rosji, mieszkańcy Krakowa wsparli walczących[1]. Zaangażowali się w pomoc dla nich[2], dostarczali do Królestwa również broń kupowaną od Austriaków, którzy z jednej strony wspomagali Rosję, a z drugiej sprzedawali stare karabiny, amunicję i lekarstwa dla powstańców. Wielu mieszkańców Galicji a także Wolnego Miasta Krakowa brało udział w powstaniu. Liczny udział brali między innymi starsi uczniowie krakowskich liceów i studenci. Szczególną rolę pełnił wtedy znakomity polski specjalista od geometrii wykreślnej, wykładający również mechanikę i hydraulikę, wieloletni profesor UJ Franciszek Sapalski, od 1822 r. dziekan Wydziału Matematyczno-Fizycznego. Wcześniej w czasach Księstwa Warszawskiego dosłużył się w artylerii stopnia adiutanta majora. Kiedy wybuchło powstanie listopadowe zaangażował się w organizowanie pomocy w ramach czynności Komitetu Opiekuńczego Krakowskiego nad wsparciem rannych czuwającego a także uczył szkolną młodzież robienia bronią, która opuszczając ławki szkolne tłumem udawała się do wojska. Za to zyskał sobie ‘malam notam’ i był prześladowany przez konferencyą, a wreszcie oddalony od profesury, bo panowie rezydenci opiekuńczych dworów, składający konferencyę w Krakowie, tak chcieli, a opór ich woli był niepodobny[3].

Poparcie Krakowa dla powstania listopadowego i liczny udział jego mieszkańców w powstaniu, a przy tym duże zaangażowanie młodzieży szkolnej i akademickiej, spowodowały liczne reperkusje w stosunku do Krakowa, a w tym wkroczenie[4] wojsk rosyjskich do miasta we wrześniu 1831 r. i jego okupacji. Dopiero po dwóch miesiącach w wyniku nacisków Austrii wojska carskie opuściły Wolne Miasto. Państwa zaborcze zaczęły stopniowo ograniczać dotychczas gwarantowane namiastki niezawisłości Wolnego Miasta Krakowa. Jedne z pierwszych zmian uderzyły w system edukacji. Dużą rolę odgrywał przedstawiciel carskiej Rosji, który nalegał na wprowadzenie ograniczeń podobnych jak na terenie Królestwa Kongresowego.

Z datą 24 sierpnia 1833 r. ukazał się nowy Statut organiczny Uniwersytetu Krakowskiego, który wprowadzał wiele zmian. Sporządzono go w dwóch językach niemieckim i polskim. We Wstępie napisano Starodawna Akademia Krakowska hoynością Królów Jagiellonów założona, dla uwiecznienia pamiątki swoich dobroczyńców, zachowuje nadal nazwisko: Uniwersytetu Jagiellońskiego, i pozostaje przy posiadaniu przywilejów, które dodatkowym traktatem Wiedeńskim z dnia 21 Kwietnia/3 Maja 1815 r. utrzymane i zatwierdzone zostały, o ile takowe Statutem Niniejszym zniesione nie są. Uniwersytet Jagielloński zostaje pod szczególną opieką Najjaśniejszych trzech Dworów Austryackiego, Pruskiego i Rossyjskiego. Omówienie wprowadzonych nowych regulacji zawarł w swojej broszurze[5], która ukazał się rok później, Karol Teodor Soczyński, lekarz, profesor UJ, wieloletni senator Wolnego Miasta Krakowa.

Do czasu tej reformy na Uniwersytecie Jagiellońskim funkcjonowało pięć wydziałów. W 1833 r. połączono istniejące wcześniej dwa wydziały Matematyczno-Fizyczny i Filozoficzno-Literacki w jeden Wydział Filozoficzny. Tym samym zmalał liczba wydziałów do czterech. Umożliwiło to likwidację przedmiotów, których profesorowie zaangażowali się w sprawy powstania listopadowego. W ten sposób wspominany już prof. Franciszek Sapalski został odesłany na emeryturę.

Nowy Wydział Filozoficzny był mieszanką obu połączonych wydziałów, z pominięciem wielu dotychczas wykładanych nauk. Studia miały trwać dwa lata. Zgodnie z nowym Statutem przedmiotami obowiązkowymi na pierwszym roku Wydziału Filozoficznego były Psychologia, Arytmetyka i Algebra, Filologia łacińska, Literatura polska, Historya Starożytna, Nauka Religii, Logika, Geometrya, Stereometrya, Trygonometrya i Sekcye koniczne. Zaś na drugim roku Filozofia Moralna, Fizyka, Filologia łacińska, Literatura polska, Historya nowożytna, Nauka religii, Dalszy ciąg Fizyki i pierwsze zasady Chemii. Studenci mogli uczęszczać również na zajęcia z Przedmiotów Nadzwyczajnych. W 1833 r. były to Historya naturalna powszechna, Język Grecki, Pedagogika, Historya Filozofii, Bibliografia, Mechanika dla Sztukmistrzów i Rzemieślników, Matematyka Wyższa i Astronomia, Historia Literatury powszechna. Ponadto każdy mógł uczyć się języków niemieckiego, rosyjskiego i francuskiego. Spośród wymienionych wyżej przedmiotów po łacinie wykładano Naukę Religii, Filozofię, Łacińską Filologię i Język Grecki. Po polsku były prowadzone wykłady z Historyi powszechnej, Historyi Literatury, Polskiey Literatury i Mechaniki popularnej. Pozostały przedmioty „według upodobania profesora” mogły „być dawane” po łacinie lub po polsku.

Ciekawe było łączenie wykładów przez profesorów i liczba godzin prowadzonych przez nich zajęć. Wydział Filozoficzny miał 8 profesorów, w tym bibliotekarza, i 3 adiunktów. Tak wyglądał przydział obowiązków: Professor Filozofii i Historyi Filozofii daje na tydzień 9 prelekcyj; Professor Matematyki Elementarnej, na tydzień 7 prelekcyj; Professor Fizyki, tudzież Mechaniki popularnej dla Artystów i Rzemieślników 9 prelekcyj; Professor Łacińskiej Filologii i Poskiej Literatury 8 prelekcyj; Professor Historyi powszechnej i Historyi Literatury 8 prelekcyj; Professor Nauki Religii, Pedagogiki i Greckiego Języka 8 prelekcyj; Professor Bibliografii, razem Bibliotekarz 3 prelekcye; Professor Astronomii i Matematyki wyższej 9 prelekcyj na tydzień z przybraniem do pomocy Adjunkta w 1ym roku kursu Matematyki wyższej. Oddzielni nauczyciele mieli prowadzić naukę języków niemieckiego, rosyjskiego i francuskiego.

Rok akademicki rozpoczynał się 1 października, pierwsze półrocze kończyło się z końcem lutego, letnie półrocze zaczynało się 8 marca i trwało do końca lipca. Na czternaście dni przed końcem półrocza odbywały się egzaminy z prowadzonych w półroczu wykładów. Zgodnie z paragrafem 63 Statutu każdy w Album uniwersitatis zapisany uczeń, obowiązany był poddać się publicznemu examinowi, i tylko, jeżeli dobre świadectwo z odbycia onych otrzymał, dozwolone mu było postąpienie na kurs wyższy.

Egzaminy były ustne, przeprowadzone według zasad i dziś znanych: Każdy Professor obowiązany jest wykładany przez siebie przedmiot rozdzielić na taką liczbę zapytań do obszerności onego zastosowaną, iżby przez nie cały przedmiot, co do głównych materyj, ile możności wyczerpanym został. Każde z tych pytań powinno być na osobnej kartce wypisane i bieżącym Numerem oznaczone. Karteczki te będą do urny włożone, zamieszane, i examen odbywający wyjmie z niej, co do każdego przedmiotu, 3 zapytania, na które odpowiedzieć winen, równie jak i na te, któreby mu examinujący Professor, lub który z Komissarzów examinujących, jako w materyą wylosowaną wpadające zadać spowodowanym się widział. Nie było wtedy indeksów, tylko jak przewidywał Statut Z odbytego examinu, otrzymuje każdy uczeń od Professora swojego zaświadczenie, opatrzone pieczęcią wydziałową i wizą Dziekana. Świadectwo to oznaczy postęp w nauce wyrazami: ‘Eminentem’ (celujący), ‘primam’ (dobry), ‘secundam’ (mierny), ‘tertiam’ (zły). Co do obyczajów: ‘legibus academicis ad prime conformiter’, ‘conformiter’, ‘minus conformiter’. Co ciekawe Zaświadczenie, w jakimkolwiek przedmiocie, z drugą lub trzecią klassą otrzymane, nie kwalifikuje do postąpienia na kurs wyższy. Otrzymujący takowe winien nowemu poddać się examinowi, a gdyby i na drugim examinie nie utrzymał się, obowiązany jest kurs powtórzyć.

Zgodnie ze Statutem, wszyscy studenci rozpoczynali naukę od Wydziału Filozoficznego. Zaliczenie wymaganych egzaminów podczas dwuletnich studiów było warunkiem wstąpienia na kolejny wydział, Prawny, Lekarski lub Teologiczny. Tak o tym mówił paragraf 26 Statutu: nikt nie może być przyjętym na Wydział Teologiczny, Prawny, lub Lekarski, kto nie złoży świadectwa dobrych postępów, z przepisanych obowiązkowych przedmiotów Filozofii.

Józef Kontkiewicz ukończył Wydział Filozoficzny w ciągu dwóch lat. Następnie wstąpił na Wydział Prawny. Rok po nim na Wydziale Filozoficznym studiowali brat Stanisław Kontkiewicz i przyrodni brat ich kuzyna, Karol Podlewski. Obaj po ukończenie tego wydziału kontynuowali naukę na Wydziale Lekarskim.

 

[1] „Powstanie listopadowe a Kraków”, https://krakowzwiedzanie.pl/powstanie-listopadowe-a-krakow/

[2] „Szczegółowe zdanie sprawy z czynności Komitetu Opiekuńczego Krakowskiego nad wsparciem rannych Czuwającego: w miesiącach marcu, kwietniu i maju”, 1831

[3] Wspomnienia Ambrożego Grabowskiego wydał Stanisław Estreicher, Kraków, 1909

[4] Wbrew ustaleniom traktatu podpisanego przez trzech zaborców podczas Kongresu Wiedeńskiego.

[5] Soczyński, Karol Teodor, Uniwersytet Jagielloński zreorganizowany w roku 1833, Solura 1834.

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s