Rodzinna wieś Babci Ani, Połazie Ogrodzona Łąka – Grandma Anna’s native village

Fragment mapy województwa mazowieckiego Karola Perteesa z 1791 r.

Babcia Ania, mama mojej Mamy urodziła się na początku 1906 r. we wsi szlacheckiej w Ziemi Liwskiej[1] zwanej Połazie Ogrodzona Łąka. Rodzicami Babci Ani byli Weronika z Połaskich Pietrzaków i Bronisław Roguski Strzyż. Obie te rodziny, Połascy Pietrzak i Roguscy Strzyż, mieszkały w Połaziu Ogrodzonej Łąki już w 1790 r., kiedy to dokonano Lustracji Dymów Ziemi Liwskiej. W samym dokumencie pada niewiele przydomków, a interesujące mnie Strzyż i Pietrzak nie występują. Ale w połączeniu z aktami metrykalnymi z parafii liwskiej z tego okresu, można zidentyfikować większość członków poszczególnych rodzin, różniących się przydomkami. Co więcej, akta metrykalne z lat 1797-1825 umożliwiają przypisanie numerów domów do niektórych rodzin.

Szukając informacji o dawnych miejscowościach z reguły zaglądamy do ”Słownika Geograficznego Królestwa Polskiego” wydanego po raz pierwszy w latach 1880-1902. Trzeba przyznać, że w stosunku do wielu innych miejscowości, opis wsi Połazie Ogrodzona Łąka zamieszczony w nim jest wyjątkowo skromny. W tomie VIII można wyczytać: „(Pułazie), wś, pow. Węgrowski, gm. Jaczew, par. Liw, ma 32 dm., 231 mk., 664 mr. Ziemi”. W tomie XV uzupełniono: „Połazie al. Pułazie, w dok. Polazye, al. Ogrodzona lanka, wś, pow. Węgrowski. W dok. z r. 1476 wymienieni liczni częściowi właściciele (Kod. Maz., 273). W r. 1563 Połazie Ogrodzona Łąka w par. Liw, płacą od 3 ¼ łan. i 1 ½ morg.”

Obecnie ważnym źródłem informacji dotyczących tych terenów jest „Słownik historyczno-geograficzny ziemi liwskiej w średniowieczu” opracowany w Instytucie Historii PAN, wydany w 2017 roku. Według autorów Słownika, Połazie to „dawna nazwa lasu i rozległej włości, później wspólna dla kilku osad leżących na WNW od Liwa”. Miejscowość, w której urodziła się Babcia Ania miała dwie oboczne nazwy pojawiające się w dokumentach na przestrzeni kilku wieków. Dziś mówimy Połazie Ogrodzona Łąka. W starych dokumentach pisano (za „Słownikiem…”) m.in. 1423 Połasze, 1427 Ogrodzonyelanka, 1434 Ogrodzenye, Ogrodzene Lanki, 1469 Grodzone Lanky. Pewność, że chodzi o jedną miejscowość, dają zapisy 1476 Polazye alias Ogrodzonalanka, 1503 Ogrodzona Lanka dicta Polassye i późniejsze. Również w księgach chrztów, małżeństw i zgonów parafii Liwskiej z końca XVIII wieku można natknąć się na wpisy dotyczące Połazia Ogrodzonej Łąki.

Nazwa Ogrodzona Łąka nie budzi szczególnych wątpliwości. Kazimierz Pacuski w „Materiałach do słownika historyczno-geograficznego ziemi liwskiej w średniowieczu i w XVI wieku” pisze „nazwa Ogrodzona Łąka wskazuje na teren łąkowy, ogrodzony, prawdop. chroniony przed dzikimi zwierzętami. Powstał tu przeto już przed 1427 r. obszar wypasu i hodowli wykorzystujący walory żyznych łąk w pobliżu miasta Liwa, związany z rynkiem lokalnym.” Warto pamiętać, że obecna wieś Połazie, wywodząca się z osady Połazie Ogrodzona Łąka, leży w odległości ok. 4 km od zamku Liw, znajdującego się w sąsiedztwie miasta o tej samej nazwie.

Natomiast nazwa Połazie jest różnie interpretowana. Z „Materiałów…” Kazimierza Paczuskiego wynika, że nazwa Połazie często padała w dokumentach z XV i XVI wieku w związku z pojęciem las: „w lesie Połazie”, „przez las Połazie”, „wł. lasu Połazie”, „10 mr lasu zw. Połazie”. Do tej nazwy odniosła się Elżbieta Kowalczyk  w opublikowanym w 2004 roku artykule „Toponimia Mazowsza w oczach historyka i archeologa. Na marginesie ostatnich publikacji toponomastycznych”. Pisze ona o próbie łączenia nazwy Połazie z wyrazem połaz oznaczającym pasiekę. Przeciwstawia temu inną teorię mówiącą o pochodzeniu nazwy od określenia ‘miejsce po łazach’, które nawiązuje do łazęgów, którzy w średniowieczu zajmowali się karczowaniem lasów pod pola uprawne. Podobną interpretację znalazłam w książce z 1935 roku, Józefa Ostaszewskiego „Dzieje pierwotne szczepu mazurskiego : studjum historyczno-językoznawcze”. Zostało to ujęte w ten sposób: „Połazie, liw – 1430 = po karczu”.

Fragment austriackiej mapy Galicji Zachodniej z lat 1801-1804.

Wróćmy do mieszkańców Połazia Ogrodzonej Łąki. W dokumencie powstałym w wyniku Lustracji Dymów Ziemi Liwskiej z 1790 r. mamy wymienione w sumie 21 dymów wysiewających oraz karczmę i browar. Nie znamy liczby mieszkańców, znamy właścicieli tych dymów. Najwięcej dymów należało do rodzin noszących nazwisko Połaski, nie zawsze o podanych przydomkach. Było ich 13 spośród 21, ale jeden dom z tych 13, w 1790 r. jeszcze nie był mieszkalny. 6 dymów należało do rodzin o nazwisku Roguski, po jednym miały rodziny Żaboklickich i Zdzieborskich. Jak już było wyżej wspomniane, sto lat później w 32 domach mieszkało ok. 230 mieszkańców.

W latach 1797-1825 w aktach metrykalnych pojawiły się informacje o numerach domów, w których ktoś urodził się lub zmarł, albo zawierał związek małżeński. Wtedy to numery domów dochodziły do 23, przy czym pod numerem 5 i 6 były po dwa domy, drugi oznaczony numerem, odpowiednio 5½ oraz 6½. W aktach pojawiają się też mieszkańcy karczmy i kuźni. Z analizy aktów metrykalnych wynika, że w tym czasie w Połaziu Ogrodzonej Łące mieszkało najwięcej rodzin o nazwisku Połaski Pietrzak. Nieco mniej liczni byli Połascy Sołda i Połascy Borkowicz. Byli również obecni Połascy Wardzik. Na ile można wnioskować na podstawie odnotowanych w aktach przydomków, w tym czasie z pewnością w Połaziu Ogrodzonej Łące mieszkali Roguscy Strzyż i Roguscy Pezik. Niestety wiele wpisów dotyczących Roguskich nie ma podanych przydomków. Być może dokładna analiza aktów metrykalnych z wielu wcześniejszych lat umożliwiłaby ich poznanie. Ja jednak skupiam się w tej chwili na Roguskich Strzyż, którzy najprawdopodobniej w pierwszej połowie XVIII wieku przybyli do Połazia z Roguszyna Dzierzki. Poza Połaskimi i Roguskimi, nadal jest wyraźna obecność w Połaziu Orodzonej Łące Zdzieborskich, znacznie mniej mieszkało Żaboklickich.

Nieliczne są domy, które łatwo przypisać do konkretnych rodzin na przestrzeni wspomnianych kilkunastu lat na przełomie XVIII i XIX wieku. Wygląda na to, że przez ten cały czas w domu nr 1 zamieszkiwali Roguscy Strzyż. W domach o numerach 3 i 4 mieszkali Połascy Pietrzak. Dom nr 7 należał do Połaskich Sołda a z numerem 9 do Połaskich Wardzik. Zdzieborscy mieszkali w domu z numerem 23, a w domu z numerem 20 Roguscy o nieustalonym przydomku. Pozostałe rodziny zmieniały domy, jedne częściej, drugie rzadziej. Przeprowadzki następowały zapewne z wielu powodów, m.in. w wyniku zawierania małżeństw, przeprowadzek starszych rodziców do dorosłych dzieci, czy odstąpienia kawałka ziemi. Ponadto wśród właścicieli domów pojawili się Franciszek Nowik (1808), Antoni Skolimowski (1818), Karol Skarzyński (1813), Stanisław Komorowski (1810). Arendarz karczmy zmienił się w tym czasie, miejsce Jożki Jokowicza zajął Jankiel Lewkowicz. Ciekawostką jest mieszkający w kuźni, najętej od Grzegorza Roguskiego, Wojciech Fedorowicz kunsztu szewskiego.

Zestawiając dane z „Lustracji” z 1790 r. z informacjami z aktów metrykalnych, można wywnioskować, że właściciel dymu wysiewający 10 korcy, Jan Połaski Borkowicz to 3xpradziadek Babci Ani ze strony jej ojca. Walenty Połaski Sołda, inny 3xpradziadek Babci Ani również ze strony ojca, właściciel dymu niewysiewający 10 korcy, był najprawdopodobniej synem Marcina, wspomnianym w „Lustracji”. Z numerów domów podawanych w aktach metrykalnych wynika, że Roguscy Strzyż i Połascy Pietrzak byli bliskimi sąsiadami. To zaowocowało, w przypadku Babci Ani, związkiem małżeńskim jej pradziadków ze strony ojca, Aleksandra Roguskiego Strzyż, wnuka Jana wspomnianego w 1790 r. i Zuzanny Połaskiej Sołda, wnuczki Leonarda Połaskiego Pietrzaka, sukcesora Antoniego. Drugim dziadkiem tejże Zuzanny był wspomniany wyżej Walenty (właściciel domu nr 7). Rodzice Babci Ani byli prawnukami Wojciech Roguskiego Strzyża, syna Jana, mieszkającego pod numerem 1 oraz Fabiana Połaskiego Pietarzaka, brata wspominanego już Leonarda Połaskiego Pietrzaka, czyli również sukcesora Antoniego wspomnianego w Lustracji z 1790 r. Fabian ok 1800 r. mieszkał w domu oznaczonym numerem 19.

Fragment mapy Królestwa Polskiego wydanej w 1843 r.

Ciekawe są mapy ukazujące Połazie Ogrodzoną Łąkę pod koniec XVIII i w połowie XIX wieku. Na mapie województwa mazowieckiego Karola Perteesa z 1791 r. pojawia się nazwa Połazie Ogrodzona. Na austriackiej mapie pochodzącej z czasów przynależności ziemi liwskiej do Galicji Zachodniej, czyli z z lat 1801-1804, użyto nazwy Polazie Liwskie. Jest to bardzo dokładna mapa, widać na niej wiele szczegółów, rokład domów, drogi leśne, krzyże drewniane przy drogach, tereny podmokłe. Towarzyszy jej informacja o liczbie domów w poszczególnych miejscowościach, oraz o możliwości zakwaterowania w nich ludzi i koni. Według tej mapy w Połaziu Liwskim znajdowały się 22 domy, w których można zakwaterować 34 ludzi i 9 koni. Trzecia mapa, na jakiej odnalazłam ważną dla mnie wieś, tym razem pod nazwą Polesie! Została ona wydana 1843 r. Jest to mapa topograficzna Królestwa Polskiego. Pomiary prowadzone w terenie zajęły wiele lat, ukończono je w 1839 r. Mapa do 1857 r. była używana wyłącznie przez wojska carskie.

[1] Pisownia z wielkiej litery wynika ze szczególnego stosunku do ziemi przodków.

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s