Hieronim Kondratowicz, syn unity i katoliczki – Hieronim Kondratowicz, the son of Greek Catholic father and Catholic mother

Źródło: „Tygodnik Illustrowany”

Nasze najnowsze odkrycia poczynione dzięki pamiątkom pozostałym po Hieronimie Kondratowiczu, sprawiły, że postanowiliśmy zebrać wszystkie znane nam dotychczas fakty dotyczące jego wyznania. Rodzicami Hieronima byli katoliczka Izabella Kontkiewicz i unita Jan Kondratowicz. Z listów jego ciotecznego brata wynika, że katolickie święta starał się zawsze spędzać z rodziną, matką i siostrą, lub z ciotecznym rodzeństwem. Nawet, gdy mieszkał i pracował w Rosji, często na katolickie święta jechał do Królestwa. Unickie pochodzenie ojca sprawiło jednak, że z powodu decyzji rosyjskiego zaborcy życie religijne Hieronima stało się bardzo skomplikowane.

Z aktu małżeństwa Jana z Izabellą wynika, że Jan Kondratowicz był synem proboszcza cerkwi grecko-unickiej we wsi Berehy, w Powiecie Dubieńskim Guberni Wołyńskiej, czyli na terenie ziem włączonych do Rosji w wyniku rozbioru w 1795 r. Jan urodził się tam w 1807 r. W 1826 r. ukończył gimnazjum w Łucku.

Natrafiliśmy na informacje, że na początku lat 30. XIX w. pracował w gimnazjum w Lublinie, gdzie miał uczyć religii unickiej. Rzeczywiście w tym czasie w Lublinie było wielu wyznawców tej religii. W 1834 r. 27-letni Jan Kondratowicz przybył do Sandomierza, by podjąć pracę nauczyciela języka rosyjskiego w sandomierskiej Szkole Obwodowej (później przemianowanej na Szkołę Powiatową). Jednocześnie został też nauczycielem tego języka w Szkole Wyższej Płci Żeńskiej prowadzonej przez Zgromadzenie Panien Benedyktynek.

Budynek, w którym mieściła się Szkoła Wyższa Płci Żeńskiej prowadzona przez Zgromadzenie Panien Benedyktynek. Zdjęcie własne.

Również w 1834 r. do Sandomierza przybyła z Krakowa, urodzona w zamku w Pieskowej Skale w 1811 r. najstarsza córka tamtejszego pisarza prowentowego, Izabella Kontkiewicz. Izabella podobnie jak jej młodsze rodzeństwo, została wysłana do Krakowa, gdzie ukończyła pensję i podjęła pracę guwernantki. W Sandomierzu podjęła pracę nauczycielki w Szkole Wyższej Płci Żeńskiej prowadzonej przez Zgromadzenie Panien Benedyktynek. Czy na jej przyjazd do Sandomierza wpłynął fakt, że do grona cenionych obywateli Sandomierza należał krewny macierzystej babki Izabelli, Salomei z Kosseckich, tego nie wiemy.

18 stycznia 1837 r. miał miejsce ślub Izabelli Kontkiewicz i Jana Kondratowicza, który odbył się w Katedrze Sandomierskiej. Świadkami na ślubie byli zamieszkali w Sandomierzu: znajomy Jana Kondratowicza Wincenty Zawadzki – „Expedytor Handlu Miasta Sandomierza” – i krewny Izabelli Hilary Kossecki – pułkownik byłego Wojska Polskiego. Po ślubie córki, w Sandomierzu zamieszkała również matka Izabelli.

W latach 1841, 1844, 1846 i 1847 przyszły na świat dzieci Izabelli i Jana Kondratowiczów: córka Maria oraz synowie Józefat, Hieronim i Jan. Wszyscy oni zostali ochrzczeni w Sandomierskiej Katedrze. Rodzicami chrzestnymi Hieronima byli młodsza siostra Izabelli – Maria Kontkiewiczówna i krewny z rodziny Kosseckich – ks. Władysław Kossecki, diakon pełniący obowiązki wikariusza katedralnego. Ksiądz Władysław był również później obecny w życiu rodziny Kondratowiczów, o czym jeszcze wspomnimy.

W tym czasie, w 1839 r., na ziemiach zabranych, z których pochodził Jan Kondratowicz kościół unicki przestał istnieć. Dla administracji rosyjskiej unici byli „oddzielną gałęzią prawosławia”. Również na terenie Królestwa Kongresowego stopniowo zaczęto namawiać unitów do przechodzenia na prawosławie. Przypisani do prawosławia mieszkańcy Sandomierza, którymi byli głównie potomkowie Greków, w latach 1837-1851 należeli do cerkwi parafialnej znajdującej się w Radomiu. Jan Kondratowicz, jako urzędnik państwowy – nauczyciel, zapewne też był poddawany takiej presji, przed którą jednak bronił się.

W 1952 r. Jan Kondratowicz został przeniesiony do Szkoły Powiatowej Realnej przy Gimnazjum Gubernialnym w Radomiu. Już od 1849 r. wikariuszem w parafii św. Jana w Radomiu był ks. Władysław Kossecki. Wśród rodzinnych pamiątek zachowała się kartka z 8 września 1853 r. z tekstem „na dzień IMIENIN i pamiątkę Pierwszej Spowiedzi ofiaruje Maryi Kondratowicz dnia 8. Września 1853 r. X Władysław Kossecki Wuj”.

Gimnazjum Gubernialne w Radomiu znajdowało się w budynku niegdysiejszego kolegium. Źródło: „Tygodnik Illustrowany” z 1854 r.

Co zaszło w Radomiu w 1852 r., dokładnie nie wiemy, ale w tym roku Jan Kondratowicz z synami stali się jednak członkami kościoła prawosławnego. Sytuacja Jana Kondratowicza była trudna – w 1852 r. oprócz trójki własnych dzieci, mieli oboje z Izabellą na wychowaniu również niepełnosprawną najmłodszą siostrę Izabelli, liczącą wtedy 15 lat oraz 3-letniego chrzestnego syna Jana – Wacława Jaworskiego, którego obydwoje rodzice już nie żyli. Ostatnio dotarliśmy do zaświadczenia, w którym napisano, że 10 grudnia 1852 r. miało miejsce przystąpienie do cerkwi prawosławnej sześcioletniego Hieronima syna Jana Kondratowicza nauczyciela, który przeszedł z kościoła łacińskiego na prawosławie. To samo musiało stać się ze starszym synem Izabelli i Jana Kondratowiczów. Najmłodszy syn Jan, zmarł dwa lata po urodzeniu jeszcze w Sandomierzu i tam spoczął razem z babką Ludwiką Kontkiewicz na cmentarzu katolickim.

Jeszcze za czasów pracy w Sandomierzu Jan Kondratowicz był wysoko oceniany, uznawano go za na tyle zdolnego i pracowitego, że mógłby być rozważany, jako kandydat na inspektora szkoły. Wygląda jednak na to, że przez swoje wcześniejsze oficjalne wyznawanie wiary katolickiej, nie cieszył się dostatecznym zaufaniem władz rosyjskich.

W 1862 r. Jan Kondratowicz wrócił do Sandomierza, do obu szkół, w których wcześniej uczył. Prawdopodobnie w 1865 r. przeszedł na emeryturę. Zmarł w pobliskim Zawichoście, co zostało odnotowane w miejscowej cerkwi. W akcie zgonu jest adnotacja, że został pochowany w Zawichoście na cmentarzu katolickim.

Obaj synowie, Józefat i Hieronim, po ukończeniu gimnazjum w Radomiu, podjęli studia w Warszawie. Józefat został lekarzem i pracował w Królestwie Polskim. Po kilku latach spędzonych w Warszawie, został lekarzem wojskowym. Dotychczas odnaleźliśmy informacje o tym, że pracował w Piotrkowie Trybunalskim i Częstochowie, by ostatecznie w 1903 r. osiąść w Radomiu, już jako lekarz prowadzący prywatną praktykę.

Wnętrze kościoła w Smogorzowie w latach 70. XIX wieku.

Hieronim po ukończeniu Szkoły Głównej w Warszawie, podjął studia w Instytucie Górniczym w Petersburgu. Potem przez wiele lat pracował w Zagłębiu Donieckim, jako inżynier górnik i geolog. Często jeździł do Królestwa Polskiego, bywał w Warszawie, gdzie odwiedzał swoich bliskich. Zapewne w Warszawie poznał swoją żonę Marię Bronisławę Bonę Łapczyńską. Ich oficjalny ślub odbył się 23 maja 1879 r. w cerkwi w Warszawie. Data w rosyjskim akcie 23 maja 1879 r. jest zapewne zapisana zgodnie z kalendarzem juliańskim. Znaczyłoby to, że według kalendarza gregoriańskiego ślub w warszawskiej cerkwi odbył się 4 czerwca 1879 r. Okazało się, że nie był to ich jedyny ślub. Właśnie dotarliśmy do innego interesującego dokumentu z 1919 r. – „Aktu zeznania ślubu” sporządzonego na podstawie zeznań świadków, w którym jest mowa o zawarciu związku małżeńskiego przez Hieronima i Marię Bronisławę w obrządku katolickim w dniu 6 czerwca 1879 r. (dwa dni po ślubie w cerkwi) w parafii Smogorzów. Jest tam też napisane „Wskutek niewiadomej przyczyny, Akt ślubu nie był zapisany”. Smogorzów leży w połowie drogi między Radomiem, w którym w tym czasie mieszkał wuj Hieronima – Józef Kontkiewicz, a Piotrkowem Trybunalskim, w którym w tym czasie mieszkał starszy barat Hieronima – Józefat. Ale nie to było powodem wybrania na ten potajemny ślub parafii w Smogorzowie. W latach 1854-1886 proboszczem w Smogorzowie był bliski krewny, ks. Władysław Kossecki.

30 kwietnia 1905 r. został wydany ukaz tolerancyjny, który pozwolił byłym unitom na odejście z kościoła prawosławnego. Hieronim Kondratowicz nie zwlekał i chociaż w tym czasie jeszcze mieszkał na stałe w Czeladzi, 31 maja 1905 r. w Kościele Św. Krzyża w Warszawie przystąpił ponownie do Kościoła Rzymsko-Katolickiego. Jest o tym mowa w zachowanym wśród rodzinnych pamiątek dokumencie z 3 czerwca 1905 r. Mógł to zrobić dopiero po blisko 53 latach od wymuszonego przejścia na prawosławie.

O bracie Hieronima, Józefacie wiemy znacznie mniej. Ale i w jego przypadku odnaleźliśmy dowód powrotu do wyznania rzymsko-katolickiego. W radomskiej księdze ludności w rubryce wyznanie, przy Józefacie Kondratowiczu skreślono „prawosławne” i dopisano „rzymsko-katolickie”.

[Opublikowano 17.05.2018]

Epilog

Kwestia wyznania Hieronima Kondratowicza, naszym zdaniem, jest niezwykle istotna. Zwłaszcza, że za sprawą przypisanego mu prawosławia, dziś polscy naukowcy zajmujący się historią polskiego górnictwa bez skrupułów nazywają Hieronima Kondratowicza Rosjaninem. A wystarczyłoby, żeby przeczytali wspomnienie pozgonne opublikowane w „Przeglądzie Górniczo-Hutniczym” z 1 lipca 1923 r., żeby zrozumieli, jak wielką krzywdę wyrządzają nestorowi polskiego górnictwa. Zacytujemy tu zakończenie długiego na ponad dwie strony wspomnienia, skreślonego przez wieloletniego przyjaciela Hieronima Kondratowicza, Michała Łempickiego.

„Ś. p. Kondratowicz, jako syn unity w dwunastym roku życia (faktycznie w 7. roku) zaliczony został do wyznania prawosławnego; ta scena gwałtu upamiętniła Mu się na zawsze i maska prawosławia strasznie mu ciężyła; to też natychmiast po ukazie tolerancyjnym pospieszył do kościoła Ś-go Krzyża w Warszawie w celu zrzucenia tej maski, a uczynił to tak wcześnie, iż władze kościelne katolickie nie wiedziały jeszcze o wydaniu ukazu i uczyniły zadość Jego życzeniu dopiero po okazaniu urzędowego odpisu ukazu: z radością pokazywał potem wielu znajomym swój nowy paszport, w którym miał napisane ‚wyznanie rzymsko-katolickie’.”

[Opublikowano 27.12.2018]

 

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s